Τέσσερις εταιρείες. Τέσσερα ψυχοφάρμακα.
Στόχος: ηλικιωμένοι με άνοια και παιδιά.
Δεν είναι καταγγελία. Είναι ομολογίες ενοχής κατατεθειμένες σε αμερικανικά δικαστήρια, προειδοποιήσεις θανάτου του FDA και κλινικές μελέτες που αποδείχθηκε ότι έλεγαν το αντίθετο από τα δεδομένα τους. Αυτή η σελίδα τα παραθέτει με παραπομπή στην πρωτογενή πηγή — και ξεχωρίζει τι είναι αποδεδειγμένο από τι είναι ακόμη υπό επιστημονική διαμάχη.
Το πρόβλημα με το υλικό που κυκλοφορεί στα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι ότι είναι όλο ψέμα. Είναι ότι ανακατεύει δικαστικά τεκμηριωμένη απάτη με ισχυρισμούς που δεν στέκουν, και έτσι ακυρώνει και τα δύο. Κάθε εύρημα εδώ φέρει τον βαθμό απόδειξής του:
Ομολογία ενοχής ή δικαστικός διακανονισμός. Η εταιρεία το παραδέχτηκε.
Επίσημη απόφαση FDA, EMA, NICE ή κρατικής επιτροπής.
Δημοσιευμένη έρευνα με ευρεία αποδοχή στη βιβλιογραφία.
Ενεργή επιστημονική διαφωνία. Παρατίθενται και οι δύο πλευρές.
Οι τέσσερις υποθέσεις που ακολουθούν δεν είναι εκκρεμείς αγωγές. Είναι κλεισμένες υποθέσεις με ομολογία ενοχής και δημοσιευμένο δελτίο τύπου του Υπουργείου Δικαιοσύνης των ΗΠΑ.
Η GSK δήλωσε ένοχη και κατέβαλε 3 δισ. δολάρια. Μεταξύ των κατηγοριών: προώθηση της παροξετίνης (Paxil / Seroxat) για παιδιά και εφήβους, ηλικίες για τις οποίες δεν είχε ποτέ εγκριθεί, και παράλειψη αναφοράς δεδομένων ασφάλειας στις αρχές.
[2] United States Department of Justice, Office of Public Affairs, 02.07.2012Η Janssen, θυγατρική της Johnson & Johnson, δήλωσε ένοχη και ο όμιλος κατέβαλε πάνω από 2,2 δισ. δολάρια. Η εταιρεία παραδέχτηκε ότι προωθούσε τη ρισπεριδόνη (Risperdal) για «έλεγχο της επιθετικότητας και του άγχους σε ηλικιωμένους ασθενείς με άνοια» και για «διαταραχές συμπεριφοράς σε παιδιά» — χρήσεις που ο FDA δεν είχε εγκρίνει, σε πληθυσμούς όπου το ίδιο φάρμακο έφερε ήδη προειδοποίηση αυξημένης θνησιμότητας.
[3] United States Department of Justice, 04.11.2013Η Eli Lilly κατέβαλε 1,4 δισ. δολάρια το 2009· παραδέχτηκε προώθηση της ολανζαπίνης (Zyprexa) σε ηλικιωμένους με άνοια. Η AstraZeneca κατέβαλε 520 εκατ. δολάρια το 2010 για προώθηση της κουετιαπίνης (Seroquel) σε επιθετικότητα, Αλτσχάιμερ, «διαχείριση θυμού», άγχος και άνοια — καμία από αυτές τις χρήσεις δεν ήταν εγκεκριμένη.
Και στις τέσσερις υποθέσεις ο στόχος ήταν ο ίδιος: ηλικιωμένοι σε ιδρύματα και παιδιά — πληθυσμοί που δύσκολα διαμαρτύρονται και σπάνια έχουν κάποιον να ελέγξει τη συνταγή τους.
[4] US DOJ · συγκεντρωτικά: ProPublica, «Big Pharma's Big Fines»Οι βαρύτερες διαπιστώσεις για την υπερσυνταγογράφηση δεν προέρχονται από επικριτές της ψυχιατρικής. Προέρχονται από ρυθμιστικές αρχές και κρατικές επιτροπές.
Το 2005 ο FDA επέβαλε προειδοποίηση πλαισίου — τη βαρύτερη που διαθέτει — σε όλα τα άτυπα αντιψυχωσικά, μετά από ανάλυση τυχαιοποιημένων μελετών που έδειξε αυξημένη θνησιμότητα σε ηλικιωμένους με άνοια. Το 2008 η προειδοποίηση επεκτάθηκε και στα κλασικά αντιψυχωσικά.
Το κρίσιμο χρονικό στοιχείο: η προώθηση για την οποία τιμωρήθηκαν η Lilly, η AstraZeneca και η Janssen αφορούσε ακριβώς αυτόν τον πληθυσμό.
[5] FDA boxed warning 2005 / 2008 · ανασκόπηση επίδρασης: JAMA Network Open 2020Ο καθηγητής Sube Banerjee, σε έκθεση που ανατέθηκε από το βρετανικό Υπουργείο Υγείας, υπολόγισε ότι περίπου 180.000 άτομα με άνοια στην Αγγλία λάμβαναν αντιψυχωσικά. Η εκτίμηση για το κόστος: περίπου 1.800 επιπλέον θάνατοι και 1.620 επιπλέον αγγειακά εγκεφαλικά συμβάντα κάθε χρόνο.
Αυτό είναι, με διαφορά, το σοβαρότερο τεκμηριωμένο εύρημα υπερσυνταγογράφησης ψυχοφαρμάκων. Και δεν αφορά αντικαταθλιπτικά σε νέους ανθρώπους — αφορά αντιψυχωσικά σε ηλικιωμένους με άνοια.
[6] Banerjee S. «The use of antipsychotic medication for people with dementia: time for action», 2009Τον Σεπτέμβριο του 2020 ο FDA ενημέρωσε την προειδοποίηση πλαισίου όλων των βενζοδιαζεπινών, αναγνωρίζοντας ότι σωματική εξάρτηση αναπτύσσεται από λίγες ημέρες έως λίγες εβδομάδες σταθερής λήψης — στη συνταγογραφημένη δόση, χωρίς κατάχρηση.
Νωρίτερα, τον Αύγουστο του 2016, είχε επιβάλει προειδοποίηση πλαισίου σε περίπου 400 σκευάσματα για τον συνδυασμό οπιοειδούς με βενζοδιαζεπίνη: αναπνευστική καταστολή και θάνατος.
[7] FDA Drug Safety Communication 23.09.2020 · [8] FDA DSC 31.08.2016Ο γιατρός που σας συνταγογραφεί διαβάζει τη δημοσιευμένη βιβλιογραφία. Αν η βιβλιογραφία είναι επιλεγμένη, η απόφασή του είναι μολυσμένη — χωρίς να το ξέρει και χωρίς να φταίει.
Ερευνητές συνέκριναν 73 μελέτες για 12 αντικαταθλιπτικά (12.564 ασθενείς) που είχαν κατατεθεί στον FDA με το τι τελικά δημοσιεύτηκε. Μόνο 50 (69%) δημοσιεύτηκαν ποτέ — και οι αρνητικές ήταν αυτές που εξαφανίστηκαν.
Το αποτέλεσμα: το θεραπευτικό όφελος, όπως φαινόταν στη δημοσιευμένη βιβλιογραφία, ήταν διογκωμένο κατά 32% συνολικά — από 11% έως 69% ανά φάρμακο.
[9] N Engl J Med 2008;358:252–260Το 2001 δημοσιεύτηκε μελέτη χρηματοδοτούμενη από την SmithKline Beecham (μετέπειτα GSK) που παρουσίαζε την παροξετίνη ως αποτελεσματική και ασφαλή για εφήβους με κατάθλιψη. Έγινε από τις πιο επιδραστικές μελέτες του χώρου.
Το 2015 ανεξάρτητη ομάδα επανέλαβε την ανάλυση από τα πρωτογενή δεδομένα, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας RIAT του BMJ. Το συμπέρασμα ήταν αντίστροφο: η παροξετίνη δεν διέφερε από το εικονικό φάρμακο ως προς την αποτελεσματικότητα, ενώ η ομάδα που την έλαβε εμφάνισε περισσότερο αυτοκτονικό ιδεασμό και συμπεριφορά.
Μεσολάβησαν δεκατέσσερα χρόνια κατά τα οποία η αρχική εκδοχή κυκλοφορούσε ως επιστήμη.
[10] Le Noury J. et al. «Restoring Study 329», BMJ 2015;351:h4320Εδώ τα δεδομένα είναι λιγότερα, αλλά υπάρχουν — και προέρχονται από την εθνική βάση συνταγογράφησης.
Από 19 σε 66 καθορισμένες ημερήσιες δόσεις ανά 1.000 κατοίκους ημερησίως μεταξύ 2000 και 2020: αύξηση 247%, η μεγαλύτερη μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ. Ο μέσος όρος των χωρών ανέβηκε την ίδια περίοδο πολύ πιο ήπια, από 52,4 (2010) σε 69,5 (2020).
Η αύξηση από μόνη της δεν αποδεικνύει υπερσυνταγογράφηση — μπορεί να σημαίνει και ότι καλύπτεται ανάγκη που παλιά έμενε ακάλυπτη. Αυτό που την κάνει αξιοσημείωτη είναι ο ρυθμός: μια τετραπλάσια κατανάλωση σε είκοσι χρόνια δεν εξηγείται από αντίστοιχη μεταβολή στη νοσηρότητα.
[1] Psychiatric Quarterly 2025;96:241–255 · [17] Int J Clin Pharm 2026Ανάλυση της ελληνικής εθνικής βάσης συνταγογράφησης για τα Z-φάρμακα (κυρίως ζολπιδέμη) την περίοδο 2018–2021 κατέγραψε 1.229.842 συνταγές σε 156.554 ασθενείς.
| ΕΥΡΗΜΑ | ΤΙΜΗ |
|---|---|
| Ασθενείς 65 ετών και άνω | 73,1% |
| Γυναίκες | 64,5% |
| Ζολπιδέμη επί του συνόλου | 89,7% |
| Ασθενείς με πάνω από μία συνταγή | 65,8% |
| Διάμεσος αριθμός συνταγών ανά ασθενή | 8 |
Τα υπνωτικά αυτά εγκρίθηκαν για βραχυχρόνια χρήση. Διάμεσος οκτώ συνταγών ανά ασθενή σε τρία χρόνια δεν είναι βραχυχρόνια χρήση. Και το 73,1% άνω των 65 συγκρούεται μετωπικά με τα κριτήρια Beers, που κατατάσσουν την κατηγορία στα δυνητικά ακατάλληλα φάρμακα για την ηλικία αυτή, λόγω πτώσεων και καταγμάτων ισχίου.
[11] BMC Psychiatry 2023;23:370Στην ίδια ελληνική μελέτη, η κατανομή των συνταγογραφούντων ιατρών ήταν:
| ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
|---|---|
| Παθολόγοι | 36,6% |
| Γενικοί ιατροί | 33,4% |
| Ψυχίατροι | 10,9% |
| Νευρολόγοι | 6,1% |
| Λοιπές | 13,0% |
Επτά στις δέκα συνταγές υπνωτικών στην Ελλάδα γράφονται από παθολόγους και γενικούς ιατρούς. Μόλις μία στις δέκα από ψυχίατρο.
Αυτό σημαίνει ότι η στόχευση αποκλειστικά της ψυχιατρικής αστοχεί. Η υπερσυνταγογράφηση ηρεμιστικών και υπνωτικών στην Ελλάδα είναι πρόβλημα πρωτοβάθμιας φροντίδας: πίεση χρόνου στο ιατρείο, ελάχιστη πρόσβαση σε ψυχοθεραπεία με δημόσια κάλυψη, και ένα σύστημα όπου η συνταγή είναι το γρηγορότερο διαθέσιμο εργαλείο.
[11] BMC Psychiatry 2023;23:370Εδώ η επιστήμη δεν έχει καταλήξει. Όποιος σας παρουσιάσει τα παρακάτω ως λυμένα — προς οποιαδήποτε κατεύθυνση — σας παραπληροφορεί.
Επί δεκαετίες οι κατευθυντήριες οδηγίες έλεγαν ότι η στέρηση από αντικαταθλιπτικά είναι «ήπια και αυτοπεριοριζόμενη, διάρκειας μιας εβδομάδας». Αυτό κατέρρευσε: το NICE αναθεώρησε τις οδηγίες του το 2022 και το Royal College of Psychiatrists εξέδωσε νέα θέση το 2020. Ως εδώ υπάρχει συμφωνία — η παλιά διαβεβαίωση ήταν λάθος.
Το πόσο λάθος παραμένει ανοιχτό:
Μετα-ανάλυση 79 μελετών με 21.002 ασθενείς (Lancet Psychiatry, 2024). Βρήκε 31% συμπτώματα μετά τη διακοπή του φαρμάκου έναντι 17% μετά τη διακοπή εικονικού φαρμάκου· η διαφορά που αποδίδεται στο φάρμακο είναι ~15%, με σοβαρά συμπτώματα σε ~1 στους 35.
Επανανάλυση του 2025 (Psychological Medicine) που περιόρισε τα δεδομένα στις 5 μελέτες με δομημένη αξιολόγηση στέρησης: 55% (95% ΔΕ 0,36–0,72, N=601), ή 25–39% μετά την αφαίρεση της επίδρασης εικονικού φαρμάκου. Το επιχείρημα: οι υπόλοιπες μελέτες βασίστηκαν σε αυθόρμητη αναφορά παρενεργειών, που υποεκτιμά.
Και οι δύο πλευρές συμφωνούν στο πρακτικό συμπέρασμα: η διακοπή γίνεται σταδιακά και με σχέδιο, ποτέ απότομα.
[12] Davies & Read 2019 · [13] Lancet Psychiatry 2024 · [14] Psychological Medicine 2025;55:e191Το 2022, umbrella review στο Molecular Psychiatry κατέληξε ότι δεν υπάρχουν συνεπή στοιχεία για σχέση μεταξύ σεροτονίνης και κατάθλιψης. Κατέβηκε πάνω από ένα εκατομμύριο φορές και κυριάρχησε στα μέσα.
Ακολούθησε δημοσιευμένη απάντηση από 36 ειδικούς στο ίδιο περιοδικό, που αμφισβήτησε τη μεθοδολογία και τα συμπεράσματα, και επιπλέον επιστολές το 2024.
Το σημαντικό για τον ασθενή: ακόμη κι αν η θεωρία της σεροτονίνης καταρρεύσει εντελώς, αυτό δεν σημαίνει ότι τα φάρμακα δεν δουλεύουν. Ο μηχανισμός και η αποτελεσματικότητα είναι ξεχωριστά ερωτήματα — η ασπιρίνη χρησιμοποιήθηκε επί δεκαετίες πριν γίνει γνωστό πώς λειτουργεί. Η κατάρρευση της διαφημιστικής αφήγησης της «χημικής ανισορροπίας» είναι πραγματικό γεγονός· δεν είναι απόδειξη ότι η θεραπεία σας είναι άχρηστη.
[15] Molecular Psychiatry 2022 · [16] Reply, Molecular Psychiatry 2023Τα παρακάτω κυκλοφορούν μαζί με όλα τα προηγούμενα και δεν στηρίζονται στα στοιχεία. Η ανάμειξή τους με τα τεκμηριωμένα είναι ακριβώς ο λόγος που το πραγματικό σκάνδαλο δεν εισακούγεται:
Το σκάνδαλο δεν είναι ότι υπάρχουν ψυχοφάρμακα. Είναι ότι πουλήθηκαν με παραποιημένα δεδομένα, σε πληθυσμούς που δεν τα χρειάζονταν, για διάστημα πολύ μεγαλύτερο από το εγκεκριμένο — και ότι όποιος τα παίρνει σήμερα καλόπιστα πληρώνει το κόστος με τη δυσπιστία που εισπράττει.