Όσα δεν μπόρεσα να επαληθεύσω

Η μεγαλύτερη αύξηση στην Ευρώπη

Κυκλοφορεί ευρέως ότι η κατανάλωση αντικαταθλιπτικών στην Ελλάδα πήγε από 19 σε 66 καθορισμένες ημερήσιες δόσεις ανά 1.000 κατοίκους ημερησίως μεταξύ 2000 και 2020 — αύξηση 247%, η μεγαλύτερη μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών.

Η αριθμητική στέκει και η τάση επιβεβαιώνεται από πολλές συγκλίνουσες πηγές. Αλλά δεν βρήκα τον πίνακα: η μελέτη στην οποία αποδίδεται συνήθως καλύπτει 2010–2020 και δεν αναφέρει Ελλάδα ούτε αυτό το ποσοστό, και το ρεπορτάζ που αναφέρει τον ευρωπαϊκό μέσο όρο δεν αναφέρει Ελλάδα. Το OECD.Stat δεν απέδωσε τον σχετικό πίνακα.

Τι είναι επαληθευμένο για πλαίσιο: ο μέσος όρος 18 ευρωπαϊκών χωρών ανέβηκε από 30,5 σε 75,3 DDD την ίδια εικοσαετία, αύξηση 147%. Δηλαδή ακόμη κι αν το 66 είναι σωστό, η Ελλάδα το 2020 βρισκόταν κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο σε απόλυτο επίπεδο. Το αξιοσημείωτο θα ήταν ο ρυθμός, όχι η στάθμη.

[48] μέσος όρος 18 ευρωπαϊκών χωρών: ανάλυση δεδομένων ΟΟΣΑ, Euronews (Yanatma S.), 12.11.2022 — δημοσιογραφική επεξεργασία. Το ελληνικό ποσοστό παραμένει ανεπαλήθευτο.

Ότι οι Έλληνες καταναλώνουν δύο τρίτα πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο

Ο ισχυρισμός αποδίδεται σε παρουσίαση δεδομένων IQVIA σε συνέδριο οικονομικών της υγείας. Δεν υπάρχει δημοσίευση: ούτε άρθρο σε περιοδικό, ούτε περίληψη, ούτε θεσμική έκθεση, ούτε ανάρτηση σε πανεπιστημιακό αποθετήριο. Η μόνη πηγή είναι δημοσιογραφική αναφορά σε προφορική τοποθέτηση.

Μπορεί να είναι απόλυτα σωστό. Αλλά μια σελίδα που ζητά από την ψυχιατρική τεκμηρίωση επιπέδου τυχαιοποιημένης μελέτης δεν μπορεί να δέχεται για τον εαυτό της παράφραση δημοσιογράφου από μη ηχογραφημένη συζήτηση.

Δημοσιογραφική αναφορά σε συνεδριακή τοποθέτηση. Δεν εντοπίστηκε peer-reviewed δημοσίευση ή θεσμική έκθεση.

Ότι οι φαρμακευτικές εγκατέλειψαν σιωπηλά τη θεωρία της χημικής ανισορροπίας

Κυκλοφορεί παντού. Καμία εταιρεία δεν έχει ανακαλέσει ή αποκηρύξει τη θεωρία σε δήλωση, ρυθμιστική κατάθεση, εσωτερικό έγγραφο ή δικαστικό αρχείο — δεν εντοπίστηκε τέτοια πρωτογενής πηγή.

Αυτό που τεκμηριώνεται είναι στενότερο και πρέπει να λέγεται έτσι: η διαφημιστική γλώσσα μαλάκωσε με τον χρόνο — υπάρχει peer-reviewed ανάλυση των ίδιων των διαφημίσεων — και σε μία περίπτωση ρυθμιστική αρχή επέβαλε την απόσυρση διατύπωσης από φυλλάδιο. Επιβολή δεν είναι εγκατάλειψη.

Δεν εντοπίστηκε πρωτογενής πηγή. Οι υπάρχουσες αναφορές είναι δευτερογενείς ή μη επιστημονικές.

Ότι το Open Dialogue πέτυχε 80% ανάρρωση χωρίς φάρμακα, έναντι 5% με φάρμακα

Αυτό δεν είναι απλώς ανεπαλήθευτο — είναι λάθος, και το αναφέρουμε επειδή κυκλοφορεί στον χώρο που θεωρείται σύμμαχος αυτής της σελίδας.

Το «80%» και το «5%» προέρχονται από δύο εντελώς άσχετες μελέτες: το πρώτο από τη φινλανδική Δυτική Λαπωνία (απουσία υπολειπόμενων ψυχωσικών συμπτωμάτων, 82% στα 5 έτη), το δεύτερο από αμερικανική μελέτη στο Σικάγο σε διαφορετική εποχή, με άλλους ασθενείς, άλλη διάγνωση και άλλον ορισμό της έκβασης. Καμία από τις δύο δεν περιέχει το νούμερο της άλλης.

Και το «χωρίς φάρμακα» δεν ισχύει: 29% των ασθενών της φινλανδικής μελέτης χρησιμοποίησε νευροληπτικά κάποια στιγμή και 17% τα έπαιρνε στην πενταετή επανεξέταση.

Το απορρίπτουμε ρητά. Ένα επιχείρημα δεν γίνεται σωστό επειδή βολεύει.

Συγκόλληση δύο άσχετων μελετών. Ο ισχυρισμός δεν υποστηρίζεται από καμία από τις δύο.

Ότι τα ψυχοφάρμακα είναι η τρίτη αιτία θανάτου, μετά την καρδιοπάθεια και τον καρκίνο

Είναι ίσως ο πιο διαδεδομένος αριθμός του χώρου, και τον έχετε δει με πολλές μορφές: «τα συνταγογραφούμενα φάρμακα είναι η τρίτη αιτία θανάτου», «τα ψυχοφάρμακα σκοτώνουν 539.000 ανθρώπους τον χρόνο σε ΗΠΑ και ΕΕ». Ακολουθήσαμε την αλυσίδα ως την πηγή της. Δεν είναι μέτρηση. Είναι εκτίμηση με προεκβολή — και έτσι την περιγράφει ο ίδιος ο συγγραφέας της, μόνο που η λέξη χάνεται στον δρόμο.

Σε τι στηρίζεται. Η εκδοχή για τα φάρμακα γενικά δημοσιεύτηκε σε ιατρικό περιοδικό το 2014, σε ενότητα αντιπαραθέσεων, χωρίς δικά της δεδομένα· παραπέμπει σε βιβλίο του ίδιου συγγραφέα. Η εκδοχή για τα ψυχοφάρμακα υπάρχει σε peer-reviewed μορφή μία φορά, όσο βρήκαμε: σε αντιπαράθεση στο BMJ το 2015, όπου ο συγγραφέας εξηγεί τη μέθοδο. Παίρνει ποσοστά θνησιμότητας από μελέτες — 1% τον χρόνο για τα αντιψυχωσικά, με αφετηρία μετα-ανάλυση σε ηλικιωμένους με άνοια· 1% για τις βενζοδιαζεπίνες· 2% για τα αντικαταθλιπτικά — τα εφαρμόζει στη δανική κατανάλωση σε ηλικίες 65 και άνω, βρίσκει 3.693 θανάτους τον χρόνο στη Δανία, και τους κλιμακώνει σε 539.000 για ΗΠΑ και ΕΕ. Η φράση «τρίτη αιτία θανάτου» δεν υπάρχει στο κείμενο του BMJ· εμφανίζεται στα βιβλία και σε άρθρα ιστοσελίδων, από σύγκριση του 539.000 με τα 600.000 της καρδιοπάθειας και τα 575.000 του καρκίνου στη λίστα του CDC για το 2010.

Γιατί δεν μπορεί να σταθεί ως αριθμός. Τρία σημεία, κανένα από τα οποία δεν απαιτεί να αμφισβητήσετε τις μελέτες εισόδου. Πρώτον, η λίστα «κύριων αιτιών θανάτου» του CDC ταξινομεί την υποκείμενη αιτία που αναγράφεται στο πιστοποιητικό θανάτου κατά ICD-10· οι ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων έχουν κωδικούς (Y40–Y59) αλλά σπάνια πιστοποιούνται ως υποκείμενη αιτία — λίγες χιλιάδες θάνατοι τον χρόνο — οπότε η «τρίτη θέση» είναι σύγκριση μιας εκτίμησης με μια ταξινόμηση που μετρά κάτι άλλο. Δεύτερον, το ποσοστό 1% για τα αντιψυχωσικά προέρχεται από ασθενείς με άνοια σε δοκιμές 10–12 εβδομάδων — ο πληθυσμός με τον υψηλότερο γνωστό κίνδυνο, ο ίδιος που έδωσε το εύρημα του Μέρους Β — και εφαρμόζεται σε όλους τους χρήστες 65 και άνω. Τρίτον, η αναγωγή από τα 3.693 στα 539.000 είναι απλή αναλογία πληθυσμού — περίπου 146 φορές τη Δανία — οπότε ό,τι ισχύει για τα ποσοστά εισόδου πολλαπλασιάζεται μαζί τους. Αντίκρουση από ερευνητές της Cochrane δημοσιεύτηκε στο ίδιο περιοδικό λίγες εβδομάδες αργότερα: ότι οι συστάσεις της αντιπαράθεσης δεν στηρίζονται στις ανασκοπήσεις που επικαλείται.

Ο ίδιος ο συγγραφέας, από το βιβλίο του 2015 ως την εκδοχή του 2024, σημειώνει και τον περιορισμό που κρίνει τα πάντα: «μπορείς να πεθάνεις μόνο μία φορά, και πολλοί λαμβάνουν πολυφαρμακία». Το κρατάμε ως αυτό που είναι — επιχείρημα ότι οι θάνατοι από ψυχοφάρμακα σε ηλικιωμένους υποεκτιμώνται, το οποίο αυτή η σελίδα συμμερίζεται με βάση το Μέρος Β. Όχι ως τον τρίτο αριθμό μιας λίστας στην οποία δεν βρίσκεται.

[87] Gøtzsche PC. Pol Arch Med Wewn 2014;124(11):628–634 · [88] Gøtzsche PC. BMJ 2015;350:h2435 · [89] Tovey D κ.ά. BMJ 2015;350:h2952 · [90] Gøtzsche PC. Deadly Psychiatry and Organised Denial, 2015, κεφ. 14 · [91] Gøtzsche PC, άρθρο ιστοσελίδας, 16.04.2024 · [92] Lazarou J κ.ά. JAMA 1998;279(15):1200–1205 · [93] Kvasz M κ.ά. MedGenMed 2000;2(2):E3 · [94] NCHS Data Brief 548, 2026